Apa Itu Peristiwa Memali? Pagi Berdarah Tahun 1985

Pada 19 November 1985, Kampung Memali di Baling, Kedah, bukan pusat politik negara.

Tetapi pada hari itu, kuasa negara, bahasa agama dan kesetiaan kampung masuk ke tempat yang sama.

Orang yang hendak ditangkap polis ialah Ibrahim Mahmud, lebih dikenali sebagai Ibrahim Libya. Beliau seorang guru agama dan tokoh PAS setempat. Akaun rasmi menuduhnya membawa ajaran menyeleweng dan mencetuskan perpecahan, lalu pihak berkuasa mahu menangkapnya di bawah Akta Keselamatan Dalam Negeri. Penyokongnya melihat beliau sebagai ustaz dan enggan membiarkan beliau dibawa pergi. Operasi itu berakhir dengan lapan belas kematian, termasuk empat belas orang awam dan empat anggota polis. ^1,2,3

Itulah Memali.

Ia kekal sebagai salah satu peristiwa paling sukar dalam sejarah politik Islam Malaysia untuk dijelaskan dari satu pihak sahaja.

Siapa yang berada di situ#

Kumpulan pertama ialah Ibrahim Libya dan pengikutnya.

Nama asal Ibrahim ialah Ibrahim Mahmud. Beliau pernah bertanding atas tiket PAS. Pada 1978 dan 1982, beliau bertanding di kawasan Baling tetapi kalah. Menjelang peristiwa Memali, beliau mempunyai madrasah sendiri di situ, mengajar agama dan menggunakan bahasa politik untuk mengkritik kerajaan. Ulasan The Star pada 2026 menyebut bahawa akaun rasmi menggambarkan beliau menyebarkan sentimen anti-kerajaan di Kampung Memali; kajian Ahmad Fauzi pula meletakkan beliau dalam latar politik Islam ketika PAS dan UMNO berebut kesahan Melayu-Muslim. ^1,4

Kumpulan kedua ialah polis dan kuasa dalam negeri.

Musa Hitam, ketika itu timbalan perdana menteri merangkap menteri dalam negeri, kemudian memberitahu Parlimen bahawa sasaran operasi ialah menangkap Ibrahim. Ulasan The Star juga menulis bahawa operasi itu disebut Operasi Hapus, dengan latar aduan tempatan, konflik selepas senjata dirampas, dan dakwaan polis bahawa kumpulan Ibrahim mencabar kuasa polis. ^1,3,4

Kumpulan ketiga ialah orang kampung biasa.

Bahagian ini paling mudah ditelan slogan politik. Dalam naratif rasmi, mereka ialah orang yang digerakkan oleh ajaran ekstrem. Dalam naratif PAS dan simpatisan, mereka ialah orang yang mempertahankan ustaz dan menentang ISA. Tetapi dalam apa jua naratif, yang berada di tempat itu bukan istilah abstrak. Mereka ialah penduduk kampung, wanita, kanak-kanak, anggota polis dan keluarga. The Star menulis bahawa pengikut di situ termasuk wanita dan kanak-kanak; selepas operasi, polis menangkap 159 orang, termasuk 29 wanita dan 12 kanak-kanak. ^1,4

Jangan terlalu cepat mencari seorang pesalah#

Memali sering dikecilkan kepada satu soalan: adakah Amanat Hadi menyebabkan pertumpahan darah?

Soalan itu terlalu cepat.

Ahmad Fauzi Abdul Hamid meletakkan Amanat Haji Hadi dalam konteks kebangkitan politik Islam Malaysia pada 1970-an dan 1980-an, perebutan kesahan Melayu-Muslim antara PAS dan UMNO, serta penyebaran bahasa takfir. Beliau mencatatkan bahawa kenyataan Hadi pada 1981 dikritik kerana menghubungkan sokongan kepada UMNO dan penerimaan perlembagaan bergaya kolonial dengan pemisahan agama daripada politik, lalu menjadikan perbezaan politik lebih mudah berubah menjadi sempadan iman. ^1,2

Namun itu masih tidak membenarkan kita menulis bahawa satu ucapan secara langsung mengarahkan keganasan di Memali.

Ungkapan yang lebih tepat ialah: apabila lawan politik dibingkaikan secara agama, dan apabila negara menggunakan undang-undang keselamatan berbanding proses jenayah biasa terhadap tokoh agama-politik, bahasa kedua-dua pihak mengecilkan ruang untuk berundur. ^1,5

ISA menjadikan tangkapan seperti perang#

Jika ini hanya saman biasa, pertuduhan biasa dan perbicaraan biasa, kampung itu mungkin tidak menjadi medan tempur.

Tetapi tangkapan itu berlaku di bawah bayang ISA. Akta Keselamatan Dalam Negeri membenarkan tahanan tanpa bicara, dan bagi ramai penyokong pembangkang ia melambangkan negara mengatasi proses kehakiman atas nama keselamatan. Suara berkaitan PAS kemudian juga menafsirkan peristiwa itu sebagai pertembungan antara sentimen anti-ISA dan akaun rasmi. ^1,2,5

Jadi apabila polis tiba di kampung itu, penyokong tidak semestinya hanya melihat "penguatkuasaan undang-undang".

Mereka melihat negara datang untuk membawa pergi seorang guru agama, mungkin tanpa membenarkan beliau membela diri secara terbuka di mahkamah biasa.

Itu tidak membenarkan keganasan.

Tetapi ia menjelaskan mengapa satu tangkapan boleh difahami oleh penduduk kampung sebagai sempadan hidup mati.

Bagaimana keganasan berlaku#

Perkara ini mesti ditulis dengan jelas.

Memali bukan sekadar perhimpunan aman yang disuraikan.

Menurut ulasan The Star terhadap laporan lama dan akaun rasmi, pengikut Ibrahim menggunakan anak panah beracun, lastik dan bom petrol; polis pula mara dengan kenderaan berperisai, sebelum pasukan SWAT Bukit Aman menyerbu rumah itu. Laporan itu juga menyebut polis merampas bom petrol, senapang patah, parang dan lembing. ^1,4

Ini menunjukkan bahawa memang wujud penentangan ganas di tempat itu.

Empat anggota polis yang mati juga tidak boleh dipadam dengan satu ayat tentang "penindasan negara". Anggota polis juga mempunyai keluarga.

Namun empat belas orang awam yang mati juga tidak boleh dipadam dengan satu perkataan "penjenayah". Penduduk kampung juga mempunyai nama.

The Star menulis bahawa Pengarah Keselamatan Dalam Negeri dan Ketenteraman Awam ketika itu, Yahya Yeop Ishak, pernah cuba berjalan seorang diri tanpa senjata ke pintu hadapan rumah Ibrahim untuk memujuk mereka menyerah. Mereka kemudian melepaskan tembakan dan membaling lebih banyak bom petrol; selepas itu kenderaan berperisai merempuh pagar dan pasukan SWAT menyerbu, barulah keadaan dikawal. Laporan itu juga menyenaraikan 20 anggota polis dan sembilan orang lain cedera. ^1,4

Itulah sebabnya laman ini tidak menggunakan kata-kata yang ringan.

Jika hanya ditulis "keganasan PAS", tanggungjawab negara hilang.

Jika hanya ditulis "kerajaan membunuh", kematian polis dan senjata di tempat kejadian hilang.

Sebuah negara mesti mampu mengakui dua perkara serentak: ada orang menentang penguatkuasaan secara ganas; selepas negara menggunakan kekerasan dan ramai orang mati, negara juga mesti ditanya tentang kadar kekerasan, prosedur, tanggungjawab arahan dan penjelasan selepas kejadian.

Bagaimana ia dipadamkan#

Memali tidak dipadamkan melalui satu majlis damai politik.

Di tempat kejadian, ia dipadamkan melalui kenderaan berperisai, pasukan serbuan, tangkapan dan kawalan kawasan. Menurut The Star, selepas operasi polis menangkap 159 orang dan merampas pelbagai senjata. ^1,4

Di peringkat institusi, kerajaan membentangkan kertas putih di Parlimen pada 1986 dan menetapkan naratif rasmi. Versi negara menggambarkan Ibrahim dan pengikutnya sebagai pihak yang menyebarkan ajaran menyeleweng, mengganggu ketenteraman awam dan menjadi ancaman keselamatan. Kemudian Malay Mail dan The Edge melaporkan pada 2014 bahawa pembangkang mahu kertas putih itu dibahaskan semula atau ditarik balik. Ini menunjukkan dokumen itu tidak benar-benar menenangkan sejarah. ^1,3,6,4

Di peringkat masyarakat, prosesnya lebih lambat.

PAS memasukkan mereka yang mati ke dalam naratif syahid, sementara negara meletakkan operasi itu dalam kerangka keselamatan dan ketenteraman. Dua kerangka itu wujud sebelah-menyebelah, tanpa benar-benar menerima satu sama lain. Kerana itu Memali tidak betul-betul "tamat"; ia berpindah daripada tembakan kampung ke mimbar, pilihan raya, akhbar parti, usul Parlimen dan perdebatan kemudian tentang RCI. ^1,2,3,6

Kertas putih tidak menutup sejarah#

Selepas peristiwa itu, kerajaan membentangkan kertas putih di Parlimen dan menetapkan akaun rasmi. Bertahun-tahun kemudian, pertikaian tidak hilang. Ia muncul semula apabila kenyataan Musa Hitam menghidupkan soalan tentang garis masa. Malay Mail dan The Edge melaporkan pada 2014 bahawa ahli Parlimen pembangkang mahu kertas putih itu dibahaskan semula atau ditarik balik, dengan merujuk persoalan sama ada Mahathir berada di dalam negara dan siapa memikul tanggungjawab operasi. Usul itu tidak dibenarkan untuk dibahaskan. ^1,3,6

Itu bukan butiran kecil.

Jika satu kertas putih menjelaskan bagaimana negara menerangkan lapan belas nyawa, ia mesti tahan ditanya semula oleh masa.

Pihak kerajaan boleh berkata ia berdepan ancaman keselamatan, anggota polis terbunuh, dan negara tidak boleh membiarkan penentangan bersenjata.

PAS dan keluarga mangsa boleh bertanya mengapa satu tangkapan berubah menjadi kepungan dan tembakan, mengapa tiada siasatan bebas, dan mengapa kenyataan tokoh utama bertahun-tahun kemudian masih membuat kisah rasmi terasa belum lengkap. ^1,2,3,6

Luka PAS juga luka negara#

Bagi PAS, Memali menjadi sebahagian daripada naratif syahid.

Bagi negara, ia amaran yang lebih besar: apabila persaingan politik diceritakan sebagai ujian iman, dan apabila kerajaan meletakkan lawan dalam kerangka ancaman keselamatan, penduduk kampung biasa, anggota polis bawahan dan keluarga membayar harga terlebih dahulu.

Negara berbilang kaum dan agama tidak boleh membiarkan mana-mana parti memonopoli siapa yang dikira Muslim sebenar. Ia juga tidak boleh membiarkan negara menggunakan perkataan "keselamatan" untuk membatalkan akauntabiliti awam.

Perpaduan nasional yang sebenar bukan meminta keluarga mangsa lupa, atau keluarga polis diam.

Ia bermaksud mengakui orang mati di kedua-dua pihak, dokumen negara boleh dipersoalkan, bahasa politik agama mempunyai berat, dan kuasa penguatkuasaan mesti dikawal.

Bab seterusnya memasuki rangkaian agama yang lain. Bukan tembakan di kampung, tetapi rumah kanak-kanak, papan tanda perniagaan, video telefon dan siasatan besar-besaran yang datang lewat.