Satu Titah Tanpa Peruntukan

Pada 4 September 2026, hari Jumaat, pukul dua petang.

Pada saat itu, Indeks Pencemaran Udara (IPU/API) di Serian, Sarawak, mencecah 521, menurut The Star dan NST. The Star menyatakan ini bacaan tertinggi yang pernah direkodkan di situ.

Tajuk The Star keesokan harinya menggunakan perkataan "berbahaya". Hari itu, Kuching yang berhampiran mencatat sekitar 310, Samarahan kira-kira 280 hingga 290, dan Sri Aman kira-kira 240.

Pada hari yang sama, Jabatan Perdana Menteri mengeluarkan satu kenyataan: Yang di-Pertuan Agong Sultan Ibrahim telah memperkenankan pengisytiharan darurat di seluruh daerah Serian. ^1,2 Kenyataan itu menyebut keputusan tersebut dibuat selepas mengambil kira nasihat Perdana Menteri Anwar dan Ketua Menteri Sarawak Abang Johari serta pihak lain.

Menjelang Isnin berikutnya, 647 buah sekolah ditutup. ^3,4

Apa yang Ditanyakan Tulisan Ini#

Perkara pertama yang perlu dinyatakan: tulisan ini tidak mencari siapa yang bersalah.

Ia mahu bertanya tiga perkara. Pertama, atas dasar apakah darurat ini diisytiharkan? Kedua, dari mana datangnya asap ini, dan sejauh mana yang kita tahu dan tidak tahu? Ketiga, kali ke berapakah ini berlaku, dan selepas kali yang lalu, apakah sistem yang kita tinggalkan?

Separuh daripada jawapannya ialah "tiada dalam rekod awam". Kami akan menulisnya sebagaimana adanya.

Satu Titah Tanpa Peruntukan#

Mulakan dengan kenyataan itu.

Semua laporan yang dibaca tapak ini — petikan semula kenyataan Jabatan Perdana Menteri, New Straits Times, The Vibes, Harian Metro dan Al Jazeera — hanya menyebut satu perkara yang sama: Yang di-Pertuan Agong "memperkenankan" (perkenan). ^1,2,5,4 Tiada satu pun yang menulis apa-apa peruntukan. Tiada Perkara 150 Perlembagaan, tiada mana-mana akta, dan tiada juga penjelasan sama ada darurat ini perlu dibentangkan di Parlimen.

Di sini kita perlu berhenti seketika, kerana perkataan "darurat" membawa bobot yang berat di Malaysia.

Perkara 150 Perlembagaan ialah sumber kuasa darurat yang paling dikenali ramai. Tapak ini tidak melihat mana-mana laporan yang mengaitkannya dengan Serian kali ini, dan tidak memperoleh teks asal peruntukan itu. Ada satu lagi nama yang sering disebut bersama, iaitu seksyen 29A Akta Kualiti Alam Sekeliling 1974: ringkasan yang ditemui tapak ini menghuraikannya sebagai peruntukan jenayah terhadap pembakaran terbuka, dengan denda maksimum satu juta ringgit. Itu alat penguatkuasaan, bukan asas bagi mengisytiharkan darurat. Kedua-duanya tidak boleh dicampuradukkan.

Timbalan Menteri Uggah, dalam laporan Bernama, berkata darurat kali ini "tidak seperti PKP", dan SOP terperinci akan dikeluarkan mengikut arahan Agensi Pengurusan Bencana Negara (NADMA).

Kenyataan itu tidak menjawab persoalan asas undang-undang; ia hanya menyatakan apa yang darurat ini bukan.

Maka kenyataan yang jujur ialah: asas undang-undang bagi darurat ini tiada dalam rekod awam yang dibaca tapak ini. Mungkin ia pengisytiharan di peringkat perlembagaan, mungkin juga keputusan pentadbiran di bawah mekanisme pengurusan bencana yang meminjam perkataan "darurat". Laporan tidak menyebutnya, dan tapak ini tidak menulis bagi pihak pihak berkuasa.

Angka yang Berbeza-beza#

Sekarang lihat bacaan itu.

Pada hari yang sama, laporan yang berlainan memberikan API yang berlainan. The Star dan New Straits Times menulis 521 pada pukul dua petang; kenyataan Jabatan Perdana Menteri yang dipetik semula menyebut 514, daripada stesen pemantauan Ibu Pejabat Polis; The Vibes menulis 518; The Jakarta Post, dalam imbasan 6 September, menyatakan puncaknya ialah 512.

Maka cara penulisan yang lebih berhati-hati ialah: melebihi 500, dengan laporan berbeza antara 512 hingga 521, bergantung pada stesen dan masa.

Siri mentah setiap jam daripada Jabatan Alam Sekitar (JAS) tidak diperoleh tapak ini.

The Jakarta Post turut menulis bahawa pada 6 September, bacaan di Serian telah turun kepada sekitar 219. Dalam laporan yang sama, seorang penduduk berkata pendapatan penjaja durian jatuh kira-kira separuh; seorang guru pula bimbang hari-hari sebegini seperti "berkurung". Kedua-dua kenyataan ini pandangan peribadi dan tidak disahkan secara berasingan oleh tapak ini.

Dari Mana Asap Ini Datang#

Penjelasan rasmi ialah rentas sempadan.

Pusat Meteorologi Khas ASEAN (ASMC), dalam makluman yang dipetik The Star, menyatakan jerebu rentas sempadan yang sederhana hingga tebal diperhatikan di atas utara Borneo, dengan titik panas tertumpu di Kalimantan dan Sumatera tengah serta selatan.

Dalam ringkasan carian, tapak ini turut menemui satu set angka JAS: pada penghujung September, kira-kira 327 titik panas di Kalimantan, kira-kira 191 di Sumatera, dan hanya 1 di dalam Sarawak. Angka-angka ini datang daripada halaman yang disekat dan tidak dapat dibaca teks asalnya oleh tapak ini, jadi ia tidak dianggap fakta, hanya petunjuk.

Maksud petunjuk itu: jerebu kali ini besar kemungkinan datang dari luar, tetapi risiko tempatan bukan tiada langsung. Ringkasan yang sama menyatakan JAS pada masa yang sama mempertingkatkan rondaan di tanah gambut dan tapak pelupusan sampah di Sarawak dan Johor.

"Luar" dan "tempatan" bukan pilihan antara dua. Ia dua wajah bagi asap yang sama.

Bukan yang Pertama#

Wajah pertama dalam cermin ialah 1997.

Pada tahun itu, Sarawak juga mengisytiharkan darurat. ^6,7 Puncak bacaan di Kuching yang lazim dipetik ialah 838 atau 839: angka JAS yang dipetik Korea Times ialah 838, Lim Kit Siang menulis 839 dalam kenyataannya pada 25 September 1997, dan The Star juga menulis 839 dalam imbasannya pada 2026. ^8,6,7 Dua angka itu berbeza satu, dan kedua-duanya sumber sekunder; siri asal JAS tiada dalam rekod awam.

Ada satu lagi angka yang lebih rendah, 658, daripada sebuah ringkasan carian; tapak ini tidak dapat menjejak sumbernya, jadi tidak digunakan.

Menurut Korea Times yang memetik JAS, darurat ditamatkan pada hari Ahad 28 September, sekolah dan tempat kerja dibuka semula mulai 29 September, dan bacaan di Kuching jatuh kepada 31. Daripada lebih 800 kepada 31 — asap ini pergi lebih cepat dan lebih bersih daripada sangkaan orang.

Kemudian 2005. Imbasan The Star tahun ini menulis "melebihi 500"; tapak ini turut menemui sebuah himpunan sekunder yang menulis puncaknya di bawah 500. Kedua-dua kenyataan bercanggah dan tidak dapat diselesaikan.

Seterusnya 2013. Imbasan yang sama menulis "melebihi 750". Ringkasan carian menyebut ketika itu di Muar, Johor.

Empat kali, empat bacaan, empat darurat. Setiap kali ia dipanggil "darurat", dan setiap kali, dalam laporan yang ditemui tapak ini, tiada peruntukan muncul. Perhatikan: "setiap kali" di sini bermaksud "yang kami temui", bukan "semuanya".

Angka yang Dikira Selepas Itu#

Wajah kedua dalam cermin ialah 2015.

Jerebu tahun itu kemudiannya dikira semula oleh pengkaji menggunakan model kimia atmosfera. Satu entri kertas kerja Harvard 2016 (kajian Koplitz dan rakan) menulis bahawa pencemaran asap ini dianggarkan menyebabkan 100,300 kematian berlebihan.

Angka ini ada tiga batasan yang perlu dinyatakan dengan jelas. Ia anggaran model, bukan bilangan yang dikira daripada sijil kematian. Yang dibaca tapak ini hanya entri kertas kerja, bukan teks penuh jurnal. Pecahan mengikut negara tidak disahkan oleh tapak ini.

Maknanya: kos asap kerap dikira selepas asap hilang. Ketika dikira, tiada sesiapa di tempat kejadian.

Perjanjian, Undang-undang dan Kekosongan#

Jadi, apakah yang ditinggalkan oleh sistem?

Pada 10 Jun 2002, negara-negara ASEAN menandatangani Perjanjian ASEAN mengenai Pencemaran Jerebu Rentas Sempadan (AATHP) di Kuala Lumpur. Perkara 3 perjanjian itu menyatakan setiap pihak mempunyai hak berdaulat untuk membangunkan sumbernya sendiri, di samping memastikan aktiviti di bawah bidang kuasanya tidak membahayakan negara lain; Perkara 27 menetapkan pertikaian diselesaikan secara damai melalui "perundingan atau rundingan"; Perkara 29 menetapkan perjanjian berkuat kuasa pada hari ke-60 selepas instrumen ratifikasi keenam didepositkan. Varkkey, pengkaji isu ini, berhujah dalam monografnya bahawa mekanisme serantau tidak mempunyai instrumen yang mengikat, lalu setiap negara boleh memilih inisiatif yang selaras dengan kepentingan ekonominya sendiri.

Ini bukan bermakna perjanjian itu tidak berguna. Ia bermakna: perjanjian ini meletakkan tekanan pada rundingan, bukan pada penghakiman.

Indonesia ialah negara terakhir yang meratifikasi. Menurut ringkasan carian, Parlimen Indonesia meluluskan undang-undang ratifikasi pada September 2014, dan instrumen ratifikasi didepositkan pada 20 Januari 2015. Kelulusan Parlimen dan pendepositan ialah dua tarikh, dan tidak boleh dikelirukan; bahagian ini datang daripada ringkasan, dan tapak ini tidak membaca teks asal.

Singapura pula menggubal Akta Pencemaran Jerebu Rentas Sempadan yang berasingan pada 2014, yang boleh menyaman entiti di luar negara. Kadar denda hanya dilihat tapak ini dalam ringkasan; peruntukannya tidak dibuka.

Bagaimana dengan Malaysia?

Pada 2019, menteri ketika itu, Yeo Bee Yin, pernah menunggu kelulusan Kabinet untuk menggubal Akta Jerebu Rentas Sempadan, dengan matlamat termasuk pendakwaan ekstrateritorial terhadap anak syarikat di luar negara dan ladang milik Malaysia. Menurut ringkasan carian, rancangan itu ditangguhkan pada Ogos 2020. Perkembangan baharu pada 2026 tiada dalam rekod awam, dan tapak ini juga tidak menyemak Hansard Parlimen.

Di Hujung Asap yang Satu Lagi#

Membaca sampai sini, anda mungkin bertanya: adakah benar-benar tiada sesiapa yang patut bertanggungjawab?

Ada, tetapi jawapannya tidak mudah.

Dalam Haze Problem in Southeast Asia: Palm Oil and Patronage yang diterbitkan pada 2016, Varkkey mengemukakan bahawa pembangunan agribisnes yang diterajui negara telah menolak pengembangan kelapa sawit dan pembersihan tanah dengan api; banyak syarikat yang terlibat ialah syarikat Malaysia dan Singapura, yang mempunyai hubungan rapat dengan ahli politik dan pegawai yang bertanggungjawab menangani masalah itu, lalu mewujudkan konflik kepentingan.

Ini hujah seorang pengkaji; yang dibaca tapak ini hanyalah sinopsis penerbit, bukan bab-bab tertentu.

Namun hujah ini patut diletakkan di sini, kerana ia menggeser persoalan. Bukan "rakyat negara mana yang membakar", tetapi "siapa yang mengaut untung daripada pembersihan tanah, siapa yang menguatkuasakan undang-undang, dan siapa yang diawasi oleh siapa". Yang terakhir ini masalah sistem, dan ketiga-tiga negara ada bahagian.

Sempadan Bukti#

• Sumber yang boleh dilihat pembaca: fakta peringkat peristiwa (pengisytiharan, penutupan sekolah, penamatan, darurat 1997) dilaporkan oleh beberapa media secara berasingan dan diberi penanda; bacaan API yang tepat dan angka titik panas ialah penerbitan tunggal, ditulis dalam teks sebagai "menurut sesebuah akhbar" tanpa penanda.
• Teks AATHP dan hujah Varkkey: teks penuh perjanjian dan sinopsis penerbit masing-masing sumber tunggal, dinyatakan terus dalam teks, tidak disenaraikan dalam jadual sumber.
• Asas undang-undang darurat: tiada dalam rekod awam. Semua laporan yang dibaca hanya menyebut "perkenan". Huraian seksyen 29A Akta Kualiti Alam Sekeliling 1974 datang daripada ringkasan carian; teks asal tidak dibuka.
• Bacaan API: antara 512 hingga 521, daripada lima media dan kenyataan Jabatan Perdana Menteri; siri mentah JAS tidak diperoleh.
• Angka titik panas: 327, 191 dan 1 daripada JAS hanya muncul dalam ringkasan carian halaman yang disekat.
• Penamatan darurat: 7 September (Isnin) sekitar tengah hari, hanya Harian Metro; kenyataan menyebut jerebu "tidak lagi dilihat mengancam keselamatan dan kesihatan orang ramai", tetapi kenyataan yang sama mengakui bacaan Serian dan Samarahan masih "amat tidak sihat". Bacaan Serian pada hari yang sama, 222, daripada ringkasan.
• Kata-kata penduduk (penjaja durian, guru): The Jakarta Post, sumber tunggal.
• 1997: tarikh penamatan sumber tunggal; angka 658 yang lain tidak dapat dijejak. Angka kerugian ekonomi (ringkasan carian menyebut RM802 juta bagi Malaysia) tidak dibaca daripada halaman buku dan tidak digunakan.
• 2005 dan 2013: hanya imbasan The Star boleh digunakan; Muar 2013 dan dakwaan "Perdana Menteri menandatangani" datang daripada ringkasan; tarikh dan lokasi 2005 tidak disahkan tapak ini.
• Tarikh ratifikasi Indonesia, denda undang-undang Singapura, undang-undang Malaysia yang ditangguhkan: semuanya daripada ringkasan carian.
• Varkkey: hanya sinopsis penerbit dibaca; 100,300 oleh Koplitz dan rakan: hanya entri tesis dibaca, teks penuh jurnal tidak dibuka.
• Angka penguatkuasaan Indonesia: hanya petikan sekunder; tapak ini tidak memperoleh sumber primer, maka tidak ditulis dalam teks.
• Rundingan operasi pemadaman api bersama Malaysia-Indonesia pada Oktober: hanya ringkasan carian, tidak dianggap fakta.

---

Pada 7 September, sekitar tengah hari, Yang di-Pertuan Agong memperkenankan penamatan darurat. ^1,5 Kenyataan itu menyatakan jerebu tidak lagi dilihat mengancam keselamatan dan kesihatan orang ramai.

Dalam kenyataan yang sama ada satu ayat yang kurang mudah dipetik: bacaan di Serian dan Samarahan masih "amat tidak sihat".

Maka, apabila bacaan seterusnya melepasi 500, adakah akan ada orang yang membacakan peruntukannya?

Nota: Semasa tulisan ini disiapkan (Oktober 2026), asas undang-undang bagi darurat Serian masih tiada dalam rekod awam; operasi pemadaman api bersama Malaysia-Indonesia masih dalam rundingan. Tapak ini akan terus memerhati dan mengemas kini apabila ada sumber primer.